Σχόλιο για το νέο καταδυτικό νόμο (πλἠρες κείμενο)

Το Φεβρουάριο 2006 τέθηκε σε ισχύ ο νέος νόμος για τις καταδύσεις αναψυχής, με τον οποίο επιχειρείται να δημιουργηθεί ένα καθορισμένο πλαίσιο τόσο για τους επαγγελματίες του χώρου όσο και για τους ερασιτέχνες αυτοδύτες. Με το άρθρο αυτό επιχειρούμε να ρίξουμε φως στις καινοτομίες που εισάγει, τις αλλαγές που επιφέρει και τις προοπτικές που δημιουργεί ο νέος νόμος.

Καταρχήν θα πρέπει να διευκρινιστεί ότι ο νόμος αφορά μόνο τις ερασιτεχνικές καταδύσεις αναψυχής, καθώς το νομικό καθεστώς κάθε επαγγελματικής υποβρύχιας δραστηριότητας (κατασκευές, συντηρήσεις, έρευνες κλπ συνεχίζει να καθορίζεται από το «Γενικό Κανονισμό Λιμένα περί Καταδυτικών Εργασιών».

Ο νέος νόμος προέκυψε από την ανάγκη ανάπτυξης του καταδυτικού τουρισμού στη χώρα μας. Για το σκοπό αυτό απαιτούνταν ένα νομοθετικό πλαίσιο, το οποίο θα ευνοούσε την επικερδή αυτή δραστηριότητα, διασφαλίζοντας όμως παράλληλα την πολιτιστική μας κληρονομιά, μέσω της προστασίας των εναλίων αρχαιοτήτων, αλλά και προστατεύοντας το υδάτινο φυσικό περιβάλλον, δημιουργώντας προϋποθέσεις για την διατήρηση αλλά και την ανάπτυξή του. Η κατάρτιση, κατάθεση και ψήφιση του νόμου αποτελεί παράδειγμα συναίνεσης και συνεργασίας καθώς η δημιουργία του οφείλεται στη συλλογική προσπάθεια βουλευτών από τα δύο μεγάλα κόμματα.

Οι καταδύσεις αποτελούν μία από τις ωραιότερες ψυχαγωγικές δραστηριότητες, η οποία προσφέρει ταυτόχρονα άθληση, γνώσεις, υγεία πνευματική άσκηση και ψυχική ηρεμία. Ο αριθμός των δυτών έχει κάθε χρόνο αυξητική τάση. Πολλοί αλλοδαποί επισκέπτες επιθυμούν να συνδυάσουν την περίοδο των διακοπών τους με καταδύσεις αναψυχής, ειδικά όταν προέρχονται από χώρες οι οποίες δεν διαθέτουν τις απαιτούμενες γεωφυσικές δυνατότητες. Ο καταδυτικός τουρισμός αναπτύσσεται ραγδαία σε παγκόσμιο επίπεδο. Κάθε χρόνο διακινείται μεγάλος όγκος συναλλάγματος, ο οποίος κατευθύνεται στους προνομιακούς προορισμούς όπως είναι η Ερυθρά Θάλασσα, η Αίγυπτος, η Τουρκία, η Μάλτα, η Ισπανία, ή άλλες πιο μακρινές χώρες όπως η Aυστραλία, οι Μαλδίβες, η Ταϋλάνδη, η Ινδονησία, ή χώρες της Καραϊβικής. Στις περιοχές αυτές μεγάλο ποσοστό του εθνικού εισοδήματος προέρχεται από τον καταδυτικό τουρισμό, οπότε καταβάλλουν σημαντική προσπάθεια για να αξιοποιήσουν, να προβάλλουν και να διατηρήσουν τους ενδιαφέροντες βυθούς που διαθέτουν (φυσικά τοπία, ποικιλία ζωικών και φυτικών οργανισμών υποθαλάσσια σπήλαια και ηφαίστεια κλπ. ). Στις χώρες αυτές υπάρχουν «θαλάσσια καταδυτικά πάρκα» όπου απαγορεύεται κάθε μορφής αλιεία, και είναι περιοχές αναπαραγωγής της θαλάσσιας πανίδας με επίβλεψη και μελέτη από πανεπιστημιακά ιδρύματα. Επίσης συχνή είναι η δημιουργία «τεχνητών ύφαλων» αλλά και δημιουργία «ναυαγίων» με τη βύθιση παροπλισμένων πλοίων που αντί να γίνουν παλιοσίδερα μπορούν ποντισθούν σε βάθη προσιτά για τους αυτοδύτες αναψυχής. Οι έννοιες αυτές, είναι πρωτόγνωρες για τα ελληνικά δεδομένα και θα πρέπει να αρχίσουν να σχεδιάζονται και να υλοποιούνται.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση αντιμετωπίζει σημαντικό πρόβλημα διαρροής τουριστικού συναλλάγματος, καθώς ο μεγαλύτερος αριθμός καταδυτικών προορισμών βρίσκεται σε εξωκοινοτικές χώρες. Ο λόγος είναι κυρίως το φτωχό θέαμα που προσφέρουν οι ευρωπαϊκοί βυθοί εξ’ αιτίας της υπεραλίευσης. Η Ελλάδα διαθέτει περισσότερα από 15.000 km ακτογραμμής με πλούσια μορφολογία, συνεπώς έχει τις δυνατότητες να αναδειχθεί σε καταδυτικό παράδεισο, συμβάλλοντας στην αύξηση του τουρισμού.

Το νομοθετικό πλαίσιο για τις καταδύσεις αναψυχής καθορίζονταν, μέχρι την ψήφιση του νέου Νόμου, από το Γενικό Κανονισμό Λιμένα και τον Νομο για την Προστασία των Αρχαιοτήτων και εν γένει της Πολιτιστικής Κληρονομιάς και ήταν γενικά αποθαρρυντικό για τις καταδύσεις. Εμπνεόμενο από καχυποψία θεωρούσε κατ’ αρχήν τους ερασιτέχνες δύτες ως εν’ δυνάμει αρχαιοκάπηλους και παράνομους ψαράδες. Έτσι οι καταδύσεις απαγορευόταν σε όλη την επικράτεια εκτός από τις περιοχές που «άνοιγαν» μετά από υποβρύχια έρευνα και τη πιστοποίηση της Εφορίας Εναλίων Αρχαιοτήτων. Με δεδομένα τα προβλήματα ή και την έλλειψη θέλησης από μέρους της Εφορίας Εναλίων Αρχαιοτήτων στην εκτέλεση υποβρύχιων ερευνών οι περιοχές που ελευθερώνονταν κάθε χρόνο ήταν ελάχιστες, με αποτέλεσμα τόσο οι Έλληνες όσο και οι αλλοδαποί δύτες να δυσκολεύονται να βρουν νέα όμορφα μέρη -τα οποία αφθονούν στους ελληνικούς βυθούς- για να καταδυθούν.

Το νέο Νομοθετικό πλαίσιο λοιπόν, εισάγει καινοτομίες τόσο για τους ερασιτέχνες αυτοδύτες, όσο και για αυτούς που εμπλέκονται επαγγελματικά στις καταδύσεις αναψυχής. Η πρώτη και σημαντικότερη αλλαγή είναι η αλλαγή νοοτροπίας. Πλέον οι καταδύσεις αναψυχής επιτρέπονται σε όλη την επικράτεια εκτός από τις περιοχές που θα κλείσουν λόγω ύπαρξης αρχαιοτήτων στο βυθό ή άλλους λόγους (λιμάνια, ρότες πλοίων, πεδία βολής, ύπαρξη υποβρυχίων καλωδίων). Για τον ερασιτέχνη αυτοδύτη ξεκίνησε μία νέα εποχή χωρίς την καχυποψία των περασμένων ετών και την θεμελίωση του αυτονόητου τεκμηρίου αθωότητας.

Για τον ερασιτέχνη αυτοδύτη επιτρέπεται πλέον να «βουτάει» παντού, με τους παραπάνω περιορισμούς. Ο ερασιτέχνης πρέπει μόνο να τηρεί κάποια αυτονόητα για λόγους ασφαλείας δηλ.: 1) Πρέπει να είναι εκπαιδευμένος δύτης (και να μπορεί να το αποδείξει), 2) Να βουτάει πάντα με ζευγάρι 3) να σηματοδοτεί την περιοχή της κατάδυσης με ειδική σημαδούρα στην επιφάνεια. Επιπλέον απαγορεύεται το ψάρεμα με την χρήση συσκευής αυτόνομης κατάδυσης ενώ για τη νυχτερινή κατάδυση απαιτείται έγγραφη άδεια από το οικείο Λιμεναρχείο.

Σχετικά με τους επαγγελματίες των καταδύσεων αναψυχής καθιερώνεται – επιτέλους – ένα ιεραρχικό σχήμα για την πιστοποίηση τόσο των Οργανισμών εκπαίδευσης όσο και των Παροχέων υπηρεσιών κατάδυσης αλλά και των ερασιτεχνών αυτοδυτών. Το πλαίσιο αυτό το οποίο είναι εναρμονισμένο με την Ευρωπαϊκή Νομοθεσία έλειπε από τη χώρα και ήρθε να ξεκαθαρίσει ένα τοπίο το οποίο προσομοίαζε στην «Άγρια Δύση». Με τον νέο Νόμο εισάγονται και κωδικοποιούνται τα «Εθνικά Πρότυπα Καταδύσεων Αναψυχής – Ε.Π.Κ.Α.», ο θεσμός του «Οργανισμού Πιστοποίησης Αυτοδυτών», ο «Παροχέας Καταδυτικών Υπηρεσιών». Επίσης εισάγεται η έννοια της «Περιοχής Οργανωμένης Ανάπτυξης Καταδυτικού Πάρκου – Π.Ο.Α.Κ.Π.» για τη διατήρηση και ανάπτυξη του υποθαλάσσιου οικοσυστήματος.

Θέλοντας να κάνουμε μία πρώτη κριτική στο Νόμο πρέπει να πούμε ότι είναι καλοδεχούμενος και έγινε δεκτός με ενθουσιασμό από την καταδυτική κοινότητα στην Ελλάδα (και όχι μόνο) διότι ήταν αίτημά της από χρόνια. Είναι χαρακτηριστικό ότι την επόμενη μέρα από τη δημοσίευση στο ΦΕΚ αποτέλεσε πρώτο θέμα στα ελληνικά και ευρωπαϊκά καταδυτικά foraΤόσο η κατάργηση της απαγόρευσης όσο και η δυνατότητα δημιουργίας καταδυτικών πάρκων χαιρετιστήκαν με ενθουσιασμό. Για τους «καλούς» επαγγελματίες ο νόμος χαρακτηρίστηκε ως θετικός καθώς «βάζει τα πράγματα στη θέση τους», ώστε να ξεχωρίσει η ήρα από το στάρι στον επαγγελματικό χώρο.

Από την άλλη εισάγεται μία μεγάλη γραφειοκρατία σχετικά με την πιστοποίηση των Οργανισμών εκπαίδευσης αλλά και των καταδυτικών υπηρεσιών. Υπάρχει διάχυτη η άποψη μεταξύ των επαγγελματιών κερδισμένοι θα είναι οι μεγάλοι οργανισμοί εκπαίδευσης. Επίσης οι κάτοχοι πτυχίων αυτοδύτη από διάφορες χώρες της Ευρώπης δεν είναι σίγουροι οτι το πτυχίο τους θα τους επιτρέπει να καταδυθούν στην Ελλάδα, καθώς ο (κατά τα άλλα αξιόλογος) οργανισμός που το εξέδωσε μπορεί να μην μπεί στον κόπο να έρθει να πιστοποιηθεί στην Ελλάδα, έχοντας σα δεδομένο ότι είναι αυτόματα πιστοποιημένος στην υπόλοιπη Ευρώπη. Εδώ φαίνεται να πρωτοτυπούμε και να γινόμαστε οι πιο αυστηροί κριτές χωρίς να περιγράφονται κάποια πρότυπα συμβατότητας.

Μέρος της κοινότητας των αρχαιολόγων ασκεί δριμεία κριτική στο νόμο θεωρώντας ότι ουσιαστικά ανοίγει το δρόμο σε όλους τους επίδοξους αρχαιοκάπηλους. Η πλευρά αυτή επιθυμεί τη διατήρηση του παλαιού καθεστώτος απαγόρευσης των καταδύσεων με το αιτιολογικό της προστασίας των εναλίων αρχαιοτήτων. Θα πρέπει να επισημανθεί όμως ότι οι υπέρ του δέοντος απαγορεύσεις της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας ελάχιστη προστασία προσέφεραν τόσα χρόνια. Ποιος αρχαιολόγος μπορεί να τεκμηριώσει ότι στα 30m (όριο κατάδυσης αναψυχής) των ελληνικών ακτών υπάρχουν αξιόλογες (με επιστημονικά κριτήρια) αρχαιότητες; Ο επαγγελματίας αρχαιοκάπηλος ήταν και παραμένει παράνομος και δεν είναι η απαγόρευση των ερασιτεχνικών καταδύσεων που θα τον εμποδίσει αλλά η αυστηρή εφαρμογή του νόμου και η καλή επιτήρηση των ακτών. Η αμοιβαία ενημέρωση και στενή συνεργασία μεταξύ Εφορίας Εναλίων Αρχαιοτήτων και ερασιτεχνών αυτοδυτών (καταδυτικών κέντρων, συλλόγων, σωματείων ατόμων), εφόσον αποδεδειγμένα η Εφορία δε διαθέτει τους απαραίτητους πόρους, θα μπορούσε να αποτελέσει θεμελιώδη αρχή για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς μας. Μεγάλες οικολογικές οργανώσεις ανέπτυξαν με μεγάλη επιτυχία την εθελοντική εργασία (WWF, Αρχέλων, Mom) για την επίτευξη της προστασίας των μεγάλων αρπακτικών της Δαδιάς, της θαλάσσιας χελώνας, της φώκιας. Η Ενάλια Αρχαιολογία θα μπορούσε να κάνει το ίδιο. Να οργανώσει εθελοντές αυτοδύτες που να βοηθούν κατόπιν στοιχειώδους εκπαίδευσης και υπό τη συνεχή καθοδήγηση και επίβλεψη στο έργο της.

Μία κριτική που προέρχεται από την επιστημονική κοινότητα είναι ότι οι Περιοχές Οργανωμένης Ανάπτυξης Καταδυτικού Πάρκου είναι αμφίβολο εάν εξυπηρετούν την ανάπτυξη της αυτόνομης ερασιτεχνικής κατάδυσης. Θα είναι βέβαια σίγουρα αποδοτική σε περιοχή που έχουν ιδιαίτερο γνώρισμα όπως π.χ. αρχαιολογικοί χώροι, ναυάγια, τύποι οικοτόπων κλπ. Ένας υποβρύχιος αρχαιολογικός χώρος υπό αυστηρές προϋποθέσεις ορισμένες από την Αρχαιολογική Υπηρεσία θα μπορούσε να είναι «επισκέψιμος», όπως είναι η Ακρόπολη, η Βεργίνα και τόσοι άλλοι στην Ελλάδα. Ποιός θα έλεγε όχι σε μια «βόλτα» με όλες τις απαραίτητες προφυλάξεις και υπό τη συνεχή επίβλεψη και καθοδήγηση δυτών σε έναν αξιολόγο υποβρύχιο αρχαιολογικό χώρο; Αναφέρεται επίσης ότι ελάχιστες περιπτώσεις βύθισης σκαφών και άλλων πρακτικών δημιουργίας τεχνητών υφάλων έχουν εφαρμοστεί σε περιοχές με χαμηλή ποικιλομορφία (βυθού και οργανισμών) με επιτυχία, και σίγουρα όχι στη Μεσόγειο, και η οικονομική απόδοσή τους αμφισβητείται. Η δημιουργία ΠΟΑΚΠ δεν πρέπει να σημαίνει τον περιορισμό της αυτόνομης ερασιτεχνικής κατάδυσης αναψυχής σε άλλες περιοχές εκτός ΠΟΑΚΠ. Καθώς είναι πέρα από κάθε σκέψη η ολοκληρωτική απαγόρευση της αυτόνομης κατάδυσης με σκοπό την προστασία του θαλάσσιου πλούτου (πολιτιστικού, βιολογικού) η θεμελιώδης αρχή και εδώ είναι η πλήρης ενημέρωση και η υπεύθυνη διαμόρφωση συνείδησης των δυτών και όχι μόνο (η αρχαιοκαπηλία δεν προϋποθέτει την κατάδυση και η ρύπανση της θάλασσας το ίδιο).

Πάντως ο Νόμος είναι εδώ, οι καταδύσεις είναι ελεύθερες και η συνέχεια θα γραφτεί μέσα στο νερό. Καλές αναδύσεις!!!

Βασίλειος Χουβαρδάς
Πέτρος Ορνιθόπουλος
Μίλτος Σεφερλής